Programma:
Arvo Pärt (1935*) Swansong (2013)
Jean Sibelius (1865-1957) Vioolconcert op.47 (1904-05)
I. Allegro moderato
II. Adagio di molto
III. Allegro, ma non tanto
Soliste: Kyoko Yonemote
Edvard Grieg (1843-1907) – Peer Gynt suites 1 en 2
Suite 1
- Ochtendlucht
- De dood van Åse
- Anitra's Dans
- In de Hal van de Bergkoning
Suite 2
- De Bruidenroof/Ingrids Klaagzang
- Arabische Dans
- Peer Gynt's Thuiskomst
- Solveigs Lied
Niet Veel Noten, Veel Muziek
Arvo Pärt nam zijn tijd met Littlemore Tractus (de originele versie van Swansong): hij werkte twee jaar lang hard aan dit stuk van slechts 7 minuten. Voor Pärt is dit bijzonder opmerkelijk; als 'spiritueel minimalist' heeft hij meestal maar weinig noten nodig om zijn muziek betekenis te geven. Hij werd geïnspireerd door de bekende preek Wijsheid en Onschuld, gegeven door kardinaal John Henry Newman in de Engelse parochie Littlemore in 1843. Newmans bekering tot het katholicisme was destijds een schandaal, maar zijn invloedrijke preken droegen uiteindelijk bij aan de emancipatie van de katholieke kerk. Het plechtige karakter en de klokken in de percussie geven dit werk een tastbare religieuze lading. Pärt schreef het stuk oorspronkelijk voor koor en orgel. Swansong is het arrangement voor orkest dat hij later maakte.
Sibelius’s Afscheid van de Viool
Trieste levensverhalen kunnen soms tot grootse dingen leiden; het vioolconcert van Jean Sibelius is een van de beste voorbeelden. Pas in zijn tienerjaren ontdekte de jonge Sibelius zijn grote liefde voor de viool. Vanaf dat moment wijdde hij zich aan die ene grote droom: vioolvirtuoos worden. Hoewel hij zeker talent had, ontbrak het zijn spel aan fysieke coördinatie en temperament. Na een mislukte auditie bij de Weense Filharmonie realiseerde hij zich dat de droom die hij als twaalfjarige jongen in zijn dagboek had toevertrouwd, nooit werkelijkheid zou worden. Hij barstte in tranen uit en kreeg een zenuwinzinking. Het was het begin van een leven met alcoholmisbruik, financiële problemen en huwelijkscrises.
In een van zijn donkerste perioden, rond de tijd dat hij de veertig naderde, zette hij de eerste ontwerpen van zijn enige concerto op papier. Het leek lange tijd onwaarschijnlijk dat het een van de meest geliefde vioolconcerten aller tijden zou worden. Sibelius wilde het stuk zo snel mogelijk in première laten gaan, om financiële redenen. Viktor Nováček, nauwelijks de grootste virtuoos van zijn tijd, kreeg de opdracht om het vioolconcert binnen de kortst mogelijke tijd onder de knie te krijgen. Het resultaat was een première vol fouten, en ook het stuk zelf ontving harde recensies: het was noch een virtuoos stuk, noch een symfonisch concerto zoals die van Brahms. Na een grondige revisie, en mede dankzij violist Jascha Heifetz, kwam het succes uiteindelijk met de nieuwe versie.
Ondanks de problemen die hij doormaakte, was Sibelius enthousiast over het vioolconcert vanaf de eerste noot. "Ik heb een geweldig idee voor het begin", schreef hij aan zijn vrouw. Tegen een ijskoude achtergrond van strijkers maakt de viool zijn entree: dissonant en halverwege de maat. Het groeit uit tot een intens allegro, waarbij het orkest veel meer is dan alleen begeleiding. In die gelijkheid tussen het orkest en de solist, deels het resultaat van de revisie, toont Sibelius ons waarom hij wordt beschouwd als een van de grootste symfonische componisten na Brahms. Het tweede deel lijkt een afscheid van de viool. Na een korte inleiding door de hobo en klarinet klinkt een prachtige melodie, vol melancholie en nostalgie. Timpani en strijkers leiden de weg in een stormachtige en technisch veeleisende finale. De drijvende ritmes en adembenemende figuren in de viool vormen een dramatisch einde van het concerto.
Suites over een Antiheld
De basis voor Griegs Peer Gynt Suites was een toneelstuk zonder muziek. Henrik Ibsen (1828-1906) schreef een stuk over de Noorse jongen Peer Gynt, dat hij later wilde aanpassen door er muziek aan toe te voegen. Edvard Grieg werd gevraagd om een reeks van 26 korte stukken te componeren voor het stuk. Vanaf het begin was het een doorslaand succes, dat aanhield totdat een brand alle decors en kostuums verwoestte. Grieg besloot zijn toneelmuziek te laten voortleven en selecteerde acht werken uit de oorspronkelijke serie. De stukken bleken op zichzelf populair te zijn als zelfstandige suites. Plotseling was Grieg niet langer gebonden aan het verhaal over Peer Gynt, waardoor hij de werken in een andere volgorde kon plaatsen. Het eerste stuk, Ochtendlucht, wordt vaak gezien als een weergave van een frisse Noorse zonsopgang. In het stuk is het echter het moment in het midden van het verhaal wanneer Peer Gynt, nadat hij is beroofd door zijn 'vrienden', wakker wordt in de zinderende hitte van de Marokkaanse woestijn.
Peer Gynt is een van die personages die, ondanks zijn laakbare daden, er toch in slaagt je sympathie te behouden. Hij is geen slecht persoon, maar eerder naïef; een echte antiheld. Voordat hij naar Afrika vluchtte, had hij het zichzelf onmogelijk gemaakt in Noorwegen door een nacht van passie door te brengen met de pasgetrouwde Ingrid (De Bruidenroof). Na deze schandelijke daad vlucht Peer naar de bergen en belandt onder de bergtrollen. Hij probeert de dochter van de trollenkoning te verleiden, maar om met haar te trouwen, zal hij zelf een trol moeten worden. Wanneer het hem te heet onder de voeten wordt (In de Hal van de Bergkoning), ontsnapt hij aan het trollenvolk. Dan sterft Peer's moeder, prachtig uitgedrukt door Grieg in het tweede deel van de eerste suite, De dood van Åse. De daaropvolgende confrontatie met zijn jeugdliefde Solveig (Solveigs Lied) blijkt te veel voor Peer; beschaamd door zijn daden rent hij weg naar Afrika.
Aanvankelijk verdient hij veel geld als slavenhandelaar, maar hij wordt even vaak verraden en verliest alles. Nadat hij is beroofd door zijn metgezellen, wordt hij vervolgens verraden door de Arabische prinses Anitra die hem, na een verleidelijke dans (Anitra's Dans), dwingt zijn rijkdom op te geven. Langzaam maar zeker begint Peer zich bewust te worden van zijn verlangen om terug te keren naar Noorwegen. Hij realiseert zich dat vluchtgedrag zijn problemen niet zal oplossen en besluit ze onder ogen te zien. Zelfs schipbreuk kan hem niet weerhouden terug te keren naar Noorwegen (Peer Gynt's Thuiskomst). In Solveigs armen valt hij tenslotte in een diepe slaap. Ze heeft decennialang op hem gewacht en is de enige die hem echt kent. Zelfs als hij door iedereen wordt verstoten, blijft hij bijzonder voor Solveig. Bij zijn jeugdliefde kan Peer zichzelf weer terugvinden. Hoewel het originele stuk Solveig haar lied laat zingen in het midden van het verhaal, is het een prachtig einde van de tweede suite. Stel je voor dat Solveig zachtjes Peer in slaap zingt, nu hij na zijn lange omzwervingen eindelijk weer in haar armen is.